«Επειδή εγώ ήθελα να κατανοήσω τη συμπεριφορά του ανθρώπου και η λογοτεχνία δεν μου το επέτρεπε, στράφηκα στην επιστήμη της ψυχολογίας.»

Image

«Επειδή εγώ ήθελα να κατανοήσω τη συμπεριφορά του ανθρώπου και η λογοτεχνία δεν μου το επέτρεπε, στράφηκα στην επιστήμη της ψυχολογίας.» – B. F. Skinner

– Ο άνθρωπος είναι οι συμπεριφορές του.
– Ο άνθρωπος επηρεάζεται από το περιβάλλον του και από τις καταστάσεις που βιώνει ευρισκόμενος μέσα σε αυτό.
– Ο άνθρωπος διαμορφώνει τη συμπεριφορά του, όπως και τα ζώα, μέσω της μάθησης και μπορεί να την ενισχύσει ή και να την αλλάξει.
Στις προτάσεις αυτές βρίσκεται η ουσία του ρεύματος του συμπεριφορισμού που έφερε επανάσταση στον τομέα της ψυχολογίας. Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί σήμερα ότι οι συμπεριφοριστικές μέθοδοι έχουν ισχυρή επιρροή στον ψυχολογικό κλάδο, εξαιτίας της ευρείας εφαρμογής των μεθοδολογικών και επιστημονικών εφαρμογών τους σε πολλές περιπτώσεις θεραπευτικών προσεγγίσεων.
Ένας από τους πλέον γνωστούς και επιδραστικούς εκφραστές του ρεύματος αυτού και συγκεκριμένα του λεγόμενου «ριζοσπαστικού συμπεριφορισμού» ήταν ο Burrhus Frederic Skinner. Όντας μεταπτυχιακός φοιτητής ψυχολογίας στο Harvard, ο Skinner, μελετώντας τα συμπεράσματα του Pavlov (ευρύτερα γνωστός Ρώσος επιστήμονας από το πείραμα με τα σκυλιά που φτάνουν στο σημείο να εκκρίνουν σάλιο από το στόμα τους στο άκουσμα του κουδουνιού, ακόμα κι όταν αυτό ηχεί πλέον χωρίς την εμφάνιση του φαγητού) πειραματιζόταν με ζώα, μαθαίνοντας τους συγκεκριμένες συμπεριφορές. Έχοντας ως απώτερο σκοπό τον έλεγχο και την καθοδήγηση της συμπεριφοράς, ο Skinner διαπίστωσε ότι οι συμπεριφορές ελέγχονται μέσω των θετικών και αρνητικών ενισχύσεων, της τιμωρίας και της ανταμοιβής.
Ο όρος «ενίσχυση» αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της θεωρίας του Skinner. Η ενίσχυση μπορεί να είναι θετική ή αρνητική. Στην θετική ενίσχυση, για παράδειγμα, αν δώσουμε ένα φιλί σε ένα παιδί που μάζεψε τα παιχνίδια του από το πάτωμα, τότε αυξάνουμε τις πιθανότητες να ξαναμαζέψει και τις επόμενες φορές τα πράγματά του. Άλλες φορές η ενίσχυση έχει να κάνει με ζητήματα που προκαλούν δυσφορία στον άνθρωπο (αρνητική ενίσχυση). Έστω ένα παιδί, που απομονώνεται από τα υπόλοιπα παιδιά με αποτέλεσμα αυτά να το χλευάζουν. Με τον τρόπο αυτό όμως, το παιδί κερδίζει την έντονη προσοχή από τους γονείς του, οι οποίοι ασχολούνται τώρα περισσότερο μαζί του. Αν επιθυμούμε να αλλάξουμε αυτή τη συμπεριφορά, τότε η αδιαφορία των γονιών απέναντι στο παιδί (αρνητική ενίσχυση), θα αυξήσει την πιθανότητα επανεμφάνισης της συμπεριφοράς που ίσχυε αρχικά: θα στραφεί και πάλι στους φίλους του. Εδώ η ενίσχυση χαρακτηρίζεται ως αρνητική, διότι ασφαλώς θα προκαλέσει μία δυσφορία στο παιδί.

O Skinner πίστευε ότι η πειραματική έρευνα μας δίνει τις ορθές απαντήσεις για την ανθρώπινη συμπεριφορά και έδωσε μια νέα ερμηνεία για έννοιες όπως η σκέψη και τα συναισθήματα: Αυτά, για τους ριζοσπάστες συμπεριφοριστές αποτελούν συμπεριφορές που επηρεάζονται από οργανικούς, περιβαλλοντικούς, καθώς και μη ελεγχόμενους παράγοντες. Επειδή όμως δεν είμαστε σε θέση να τα μελετήσουμε με πειραματικό τρόπο, δεν τα λαμβάνουμε υπόψη

Ιδιαίτερα προσκολλημένος στην πειραματική μελέτη και στην έρευνα σε συνθήκες εργαστηρίου, ο Skinner κατασκεύασε μηχανήματα για τη μελέτη της συμπεριφοράς, όπως το λεγόμενο «κουτί για μωρά (baby box)», «κουτί του Skinner».
Χρησιμοποίησε αυτό το «κουτί για μωρά» για να παρατηρήσει την συμπεριφορά των βρεφών στο πλαίσιο των πειραμάτων του. Στη συνέχεια έφτασε στο σημείο να δημιουργήσει ένα εξελιγμένο πάρκο-κρεβάτι (baby tender) για μωρά, μετά από αίτημα της γυναίκας του, στο οποίο η θερμοκρασία, τα επίπεδα της υγρασίας και παροχής οξυγόνου ήταν απόλυτα ρυθμισμένα. Οι γωνίες του ήταν καλυμμένες, για να μειωθεί στο ελάχιστο κάθε κίνδυνος τραυματισμούς του παιδιού, κατά την παραμονή του εκεί. Πίστευε έτσι ότι το παιδί θα έχει απόλυτη ασφάλεια κατά την παρουσία του εκεί, ενώ η μητέρα θα μπορούσε να ελαττώσει κατά πολύ το χρόνο που απαιτούνταν για τη φροντίδα του. Σχολίαζε μάλιστα σχετικά με την εφεύρεση του: «Χρειάζεται περίπου μιάμιση ώρα την ημέρα για να ταΐσουμε, να αλλάξουμε ή αλλιώς να φροντίσουμε το παιδί. Αυτό περιλαμβάνει τα πάντα εκτός από την αλλαγή πάνας και την ετοιμασία του γάλακτος για το παιδί. Δεν έχουμε σκοπό να μειώσουμε παραπάνω τον χρόνο αυτό […] Μετά από όλα αυτά, όταν όλες οι περιττές δουλειές ρουτίνας έχουν εξαφανιστεί, η φροντίδα του μωρού είναι διασκεδαστική». Στο λεγόμενο «κουτί του Skinner» υπήρχε ένα επίσης ελεγχόμενο περιβάλλον για ζώα, όπως τα ποντίκια, το οποίο του έδινε τη δυνατότητα παρατήρησης. Εκεί, θετικά ερεθίσματα (θετικοί ενισχυτές) όπως η τροφή, το φως ή ο ήχος «ενίσχυαν» μια συμπεριφορά όπως η πίεση μίας μπάρας σε αντίθεση με αρνητικά ερεθίσματα (αρνητικοί ενισχυτές) όπως π.χ. τα ηλεκτροσόκ.

O Skinner αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αμφιλεγόμενου ψυχολόγου που απέσπασε τις πλέον σημαντικές τιμές και θεωρείται από πολλούς σήμερα ο μεγαλύτερος σύγχρονος επιστήμονας του κλάδου. Πολλοί τον έχουν κατηγορήσει ότι ξεπερνούσε πολλές φορές τα όρια στους πειραματισμούς του, με τον μύθο και την πραγματικότητα να αποτελούν πλέον μια κατάσταση στην οποία λίγα ασφαλή συμπεράσματα μπορούν να βγουν. Ο ψυχολόγος και ιστορικός John A. Mills αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ο Skinner ήταν ένα μυστήριο μέσα σε ένα γρίφο και αυτός ο γρίφος ήταν τυλιγμένος μέσα σε ένα αίνιγμα».
Κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τον Skinner για την σκοτεινότητα των προθέσεων του, ενώ πολλά περισσότερα μπορούν να ειπωθούν για τις πράξεις του (κάτι άλλωστε που θα επιθυμούσε και ο ίδιος, ως συμπεριφοριστής). Στο βιβλίο του, Ουώλντεν Δύο (Walden Two), αναφέρει: «Τι είναι η αγάπη εκτός από μια άλλη ονομασία για τη χρήση της θετικής ενίσχυσης; Και το αντίστροφο.»

O Skinner, πιστός αρχικά στη δημιουργία μιας κοινωνίας στην οποία ηθικοί καθοδηγητές της συμπεριφοράς θα βοηθούσαν τους ανθρώπους να ζήσουν μια καλύτερη ζωή, παραδέχτηκε αργότερα το ανεφάρμοστο της ουτοπίας του και το ρεαλιστικό ενδεχόμενο η θεωρία του να αποτελέσει μιας πρώτης τάξεως εφαρμογή άκρως αυταρχικών και απολυταρχικών σκοπών. Ο συμπεριφορισμός και τα ερευνητικά πορίσματα του Skinner συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να έχουν θερμούς υποστηρικτές και σταθερούς επικριτές. Κανείς όμως δεν αμφισβητεί την επιρροή που άσκησαν και συνεχίζουν να ασκούν στην Ψυχολογία.

Α. Αποστολοπούλου, Ψυχολόγος.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s